Altstadt, Salzburg: een stille steeg in de oude stad

Als je vóór tienen door de Getreidegasse slentert, voelt de Altstadt nog alsof hij van zichzelf is: smeedijzeren gildetekens die boven de kasseien zwaaien, de geur van de Sint-Pietersbakkerij die de steeg in drijft, en Mozarts gele geboortehuis dat op nummer 9 wacht voordat de eerste tourgroep arriveert. Het is een klein wonder van een wijk, compact en autovrij, waar de grootste bezienswaardigheden van de stad zo dicht bij elkaar liggen dat je Salzburg niet meer leest als een reeks monumenten, maar als een ritme van stappen, klokken, winkelrolluiken en dienbladen in cafés.

Waar de Altstadt om bekend staat

De Altstadt is Salzburgs ansichtkaartencentrum, maar ook een werkend stuk stad, strak en dicht opeen tussen de Salzach en de beboste klif van de Mönchsberg. De plek voelt van steen en geluid: kathedraalklokken die bij zonsondergang de rivier oversteken, straatmuzikanten op de Kapitelplatz, voetstappen die weergalmen onder arcades, en 's nachts de winkeltekens die een voor een oplichten terwijl de menigte van de pleinen wegebt. Overdag kan het er schouder aan schouder zijn, vooral op de Getreidegasse en Residenzplatz, maar de druk vaagt nooit de oude structuur eronder weg – de barokke koepels, de smalle steegjes, de verborgen doorgangen tussen de huizen, het gevoel dat de stad in lagen is opgebouwd in plaats van herbouwd.

De naam die iedereen het eerst kent, is Hohensalzburg Fortress, de enorme witte massa op de heuvelrug boven de oude stad. Het is het visuele anker van de hele wijk, zichtbaar vanaf de pleinen en de rivieroever, en het geeft de Altstadt haar bijzondere zwaartekracht: waar je ook staat, de stad lijkt terug te kijken naar de heuvel.

Mozart is de andere constante. Zijn geboortehuis aan de Getreidegasse 9, zijn doop in de kathedraal en het koffiehuis dat hij verkoos, liggen allemaal binnen een paar honderd meter van elkaar verwijderd. Die nabijheid is onderdeel van de vreemde kracht van de Altstadt. Het vraagt je niet om een verhaal door de stad heen te achtervolgen; het comprimeert het. Je kunt op de Getreidegasse staan, oversteken naar de Residenzplatz, afdwalen naar het Domplatz en dan de rustigere steegjes achter Sint-Pieters in slaan zonder de draad ooit te verliezen.

En dan zijn er nog de pleinen zelf. Residenzplatz is al breedte en glans, met zijn 15 meter hoge barokke fontein in het midden. Domplatz is plechtiger, omlijst door de Salzburgse kathedraal en haar tweelingtorens. Alter Markt voelt ouder en intiemer, een plein waar de kleine Sint-Florianusfontein en de terrastafeltjes de stad haar stem laten verlagen. Achter de kerken geeft de Sint-Pietersabdij de wijk haar diepste historische laag: een werkend benedictijnenklooster gesticht in de 7e eeuw, met een omzoomde begraafplaats en in de rotsen uitgehouwen catacomben die mensen halverwege doen stilstaan.

Eten & drinken

De Altstadt eet goed op elk niveau, van kloosterkelder tot gepolijste eetzaal, en vaak in dezelfde straat. De maaltijd om op te plannen is St. Peter Stiftskulinarium, dat een vermelding uit 803 claimt en Oostenrijkse klassiekers serveert in gewelfde rotszalen naast de abdij. Het is een van die plaatsen waar de ruimte het halve werk doet, maar de setting is niet het hele verhaal; het met kaarslicht verlichte Mozart Dinner-concert op de meeste avonden geeft het een bijzonder ouderwetse theatraliteit, en je moet verwachten ervoor te betalen.

Een paar stappen verderop, Zum Eulenspiegel aan de Hagenauerplatz, tegenover Mozarts geboortehuis, is een meer rustiek genoegen: meerdere verdiepingen, houten lambrisering en Oostenrijks eten van biologische boerderijen, met forel, kalfsvlees en wild op het menu. Het voelt als een van die plaatsen die de lokale bevolking in reserve houdt voor een lunch die lang duurt. Voor iets verfijnders, Restaurant Herzl aan de Getreidegasse 37, in het Hotel Goldener Hirsch, kiest een lichtere seizoenslijn in de Oostenrijkse keuken en heeft een Gault&Millau-toque. De gewelfde Blaue Gans iets verderop werkt in dezelfde lijn, allemaal door producten geleide terughoudendheid en oude stenen sfeer.

Als je de Altstadt wilt zonder de volledige fine-dining rekening, is Sternbräu aan de Griesgasse de oude betrouwbare. Het is al sinds 1542 een brouwerij-taverna en serveert varkensgebraad, schnitzel en pretzel-knoedelsalade in tien zalen, met een door kastanjebomen beschaduwde biergarten op de binnenplaats, die vooral aantrekkelijk wordt als de avond invalt. Het is het soort plek waar een lange lunch gemakkelijk een vroege diner kan worden.

Voor de koffierituelen van de stad doen de oude namen ertoe. Café Tomaselli op de Alter Markt is al sinds 1700 in bedrijf en voelt nog steeds zoals het oudste koffiehuis van Oostenrijk moet zijn: melange geserveerd door obers in smoking, taart gebracht op een karretje, de hele ruimte in een tempo dat tot een andere eeuw behoort.

Een paar stappen verderop, Café-Konditorei Fürst, waar Paul Fürst in 1890 de originele Salzburger Mozartkugel uitvond, en de handgemaakte zilver-blauwfolie versie is nog steeds de enige die het waard is om te kopen. De in goudfolie gewikkelde versies die elders worden verkocht, zijn slechts imitaties, en het onderscheid doet er hier toe. Voor toetjes die ter plaatse worden gegeten in plaats van meegenomen, doet Café Mozart een klassieke Salzburger Nockerl, de zoete gebakken soufflé in de vorm van de drie toppen rond de stad.

Uitgaan

De Altstadt is geen late-night stad in de moderne zin. De meeste kelders en wijnlokalen sluiten tussen middernacht en 2 uur 's nachts, en de sfeer is meer rivieroever dan clubdistrict. Toch is er een duidelijke geografie na het vallen van de avond, en die is gemakkelijk te lezen als je hem eenmaal kent. Rudolfskai, langs de Salzach onder de burcht, is de hoofdstrip: bars, Ierse pubs, studenten, bezoekers, de laatste open plaatsen in de oude stad. Het is waar de stad zijn boord losser maakt zonder ooit echt onhandelbaar te worden.

Een korte wandeling westwaarts, de hoek van Anton-Neumayer-Platz en Gstättengasse, onder de Mönchsbergklif bij de lift, is waar de clubs zich clusteren. Dat maakt de Altstadt 's nachts ongewoon beheersbaar: je kunt van pinten aan de rivier naar een dansvloer gaan zonder de rivier over te steken of je oriëntatie te verliezen. Voor iets rustigers en volwasseners, doen de oude bier-taverna's en wijnkelders hun werk beter dan elke specifieke uitgaansstrip. St. Peter Stiftskulinarium schenkt abdij- en regionale wijnen tot laat in zijn rotszalen, en de biergarten van Sternbräu kan in de zomer tot diep in de nacht doorgaan.

Als je sfeer boven volume verkiest, zijn de middeleeuwse wijnbars op Steingasse op de rechteroever slechts een voetbrug verderop, en de wandeling zelf is deel van het plezier. Kaarslicht, steen, de rivier dichtbij, en een degelijke nachtkap voelt mijlenver verwijderd van de heldere, drukke pleinen die je eerder overstak.

Dingen om te doen

Begin bovenaan. De FestungsBahn, de oudste kabelspoorweg van Oostenrijk, rijdt sinds 1892 vanaf Festungsgasse 4, en de rit omhoog naar Hohensalzburg Fortress is een van die kleine stadsbewegingen die de hele schaal van een plek verandert. Boven maken de staatsievertrekken, het Marionettenmuseum en het 360° panorama over de koepels naar de Alpen beter dan welke kaart dan ook duidelijk waarom Salzburg hier ligt.

Terug in de steegjes is Getreidegasse de straat om langzaam te lopen. Zijn hoge, smalle patriciërshuizen en sierlijke smeedijzeren gildetekens zijn de Altstadt in miniatuur, en zelfs de ketens hebben zich moeten onderwerpen aan de regels van de straat - McDonald's inbegrepen, met zijn eigen opdrachtbord. Duik in Mozarts Geburtshaus op nummer 9 om de kinder viool van de componist en familievertrekken te zien; het is om een reden een van de meest bezochte musea van de stad, maar de kamers voelen nog steeds huiselijk genoeg om de verbeelding vast te houden.

Steek Residenzplatz over en je bereikt de Salzburgse kathedraal op Domplatz, gratis toegankelijk, met het doopvont waar Mozart werd gedoopt en het orgel dat hij bespeelde. De DomQuartier museumroute loopt door de staatsievertrekken van de prins-aartsbisschoppen en helpt je de wijk niet alleen als toeristenkern te begrijpen, maar als machtszetel.

Achter de kathedraal ligt de stilste hoek van allemaal: de Sint-Pietersbegraafplaats, een ommuurde tuin van smeedijzeren graftekens onder de klif, met rotsgraven waar je voor een klein bedrag in kunt klimmen. De abdijkerk zelf is dagelijks open en gratis, en het hele geheel heeft de zeldzame kwaliteit tegelijkertijd beroemd en echt rustig te zijn. Het is een van die plaatsen in Salzburg waar de menigte lijkt te dempen zonder dat het wordt gevraagd.

Het Salzburg Museum in de Neue Residenz op Mozartplatz is de verstandige keuze voor een natte middag, en het vertelt het verhaal van de stad zonder poespas. Als je energie hebt voor nog een uitzicht, neem dan de Mönchsberg-lift van Gstättengasse naar het Museum der Moderne en de uitkijkpunten op de bergrug. De skyline van daar is de gratis om te onthouden: koepels, rivier, burcht, en de stad alsof ze voor het oog is gerangschikt.

Winkelen

Winkelen in de Altstadt is niet toevallig; het is ingebouwd in het stratenplan. Getreidegasse is de winkelruggengraat, en de smalle voorgevels laten de steeg ouder lijken dan de merken die er nu zitten. Hier zitten internationale modeketens naast juweliers, Trachtenmakers en oude werkplaatsen, allemaal onder die beroemde gildetekens. De meest opmerkelijke overlever is Schlosserei Wieber, de 600 jaar oude metaalbewerkingswinkel die nog steeds met de hand de tekens smeedt. Het is het soort plek dat de straat uitlegt zoals geen museumlabel zou kunnen.

Rond Alter Markt wordt de toon meer gepolijst. Prada, Hermès, Louis Vuitton en Montblanc bezetten de statige herenhuizen, terwijl de eetbare souvenirs nog steeds degene zijn waar mensen voor in de rij staan: de handgemaakte Original Mozartkugel van Fürst, en de snoepjes en likeuren die door de oude banketbakkers worden verkocht. Glip in de overwelfde Durchhäuser tussen Getreidegasse en de rivier voor kleinere zelfstandigen, of slenter Judengasse in, de voormalige joodse middeleeuwse straat, voor een rustiger winkelritme.

Voor praktisch winkelen is er een Spar en een handvol delicatessenzaken langs de Getreidegasse, maar de echte marktstop is de Grünmarkt op de Universitätsplatz. 's Morgens van maandag tot zaterdag brengt het producten, kaas, Bosna-worstenkraampjes en bloemen vlak achter de universiteitskerk. Het is een van de weinige plaatsen in de Altstadt waar de stad zich onbewust en alledaags voelt.

Waar te verblijven in de Altstadt

Dit is de meest sfeervolle uitvalsbasis in Salzburg, en ook de duurste. De rekensom is eenvoudig: alles is te voet bereikbaar, de kern is autovrij, en er is nergens te parkeren tenzij je een ingezetene met een vergunning bent, dus je betaalt voor de locatie, niet voor het gemak. De historische hotels aan de Getreidegasse en rond de pleinen brengen je het dichtst bij het geboortehuis, de kathedraal en de oude cafés, maar je moet een meerprijs en wat straatlawaai verwachten tot de winkels sluiten.

Voor een rustigere nacht zonder het adres te verliezen, zoek dan naar een stille zijstraat of een van de steegjes die naar de Mönchsberg klimmen. Aan de top van de Getreidegasse, rond de Sigmund-Haffner-Gasse of de straten aan de vestingzijde bij het Kapitelplatz, kun je op vijf minuten lopen bij alles zijn en wegblijven van de drukte overdag. Budgetopties binnen de oude stad zijn praktisch afwezig; als de nachtprijs te hoog is, biedt de Neustadt op de rechteroever rond Mirabell of Elisabeth-Vorstadt bij het station goedkopere kamers en dezelfde korte wandeling.

Boek ruim van tevoren voor het zomerfestival, wanneer de Altstadt volstroomt met festivalgangers in avondkleding en kamers snel uitverkocht zijn.

Vervoer

Binnen de Altstadt loop je, punt uit. Het is een compacte, volledig voetgangerszone en de afstanden zijn kort genoeg dat Salzburg het beste te voet te begrijpen is. De kern ligt op de linkeroever van de Salzach en drie voetbruggen verbinden deze met de rechteroever; de Makartsteg-slotjesbrug is het handigst als je in vijf minuten de Mirabelltuin of Steingasse wilt bereiken.

Vanaf het centraal station van Salzburg is de oude stad ongeveer 10–15 minuten lopen, of een kort ritje met buslijnen 1 en 4, die langs de rand van de wijk rijden en stoppen bij Hanuschplatz of Rathaus. Kaartjes kunnen worden gekocht bij de chauffeur, een Tabak-kiosk of een automaat. Luchthaven Salzburg is minder dan 10 km verderop en bus nr. 2 verbindt deze in 20–25 minuten (elke 15–20 minuten) met het station; vandaar is het een korte wandeling of overstap naar de lijnen 1/4 naar het centrum. Een taxi vanaf de luchthaven duurt ongeveer 15 minuten.

Om de vesting te bereiken, neem je de FestungsBahn vanaf de Festungsgasse. Om omhoog te gaan naar de Mönchsbergkam, gebruik je de Mönchsberglift vanaf de Gstättengasse. De Salzburg Card bundelt de kabelbaan, lift, stadsbussen en de meeste museumentrees in één pas en verdient zich snel terug als je veel bezienswaardigheden bezoekt. In zo'n compacte wijk draait het niet om vervoer maar om timing: ga vroeg, pauzeer tijdens de lunch en laat de Altstadt zich legen en weer vullen.

De stad is erg veilig en geweldsmisdrijven tegen toeristen zijn zeldzaam. De enige echte voorzichtigheid is de drukte overdag rond de Getreidegasse, Mozarts geboortehuis, Residenzplatz en de drukke bushaltes, waar zakkenrollerij kan voorkomen; houd tassen dicht en blijf alert in menigten. Voor de rest doet Salzburg hier wat het het beste kan: het vraagt je om te vertragen, omhoog te kijken naar de uithangborden en één steeg tegelijk te nemen.